Asaasaqa.

 






Waa maxay asaasaqa?

Waallida waa luminta hawlaha maskaxda oo aad u daran oo saameeya nolol maalmeedkaaga iyo hawlahaaga. Hawlahan waxaa ka mid ah:

  • Xasuusta
  • Xirfadaha Luqadda
  • Aragtida muuqaalka (awoodda aad u leedahay in aad macno u samayso waxa aad aragto)
  • Xalinta dhibaatada
  • Ku dhibo hawlaha maalinlaha ah
  • Awood u lahaanshaha diiradda iyo bixinta dareenka

Waa caadi inaad xoogaa illowdo markaad da'daadu sii socoto. Laakin waallida maaha qayb caadi ah oo gabowga ah. Waa cudur halis ah oo soo farageliya nolol maalmeedkaaga.

Waa maxay noocyada asaasaqa?

Noocyada ugu caansan ee waallida waxaa loo yaqaannaa xanuunka neurodegenerative. Waa cuduro ay unugyada maskaxdu shaqada joojiyaan ama ay dhintaan. Waxaa ka mid ah:

  • cudurka Alzheimers, kaas oo ah nooca ugu badan ee asaasaqa ee dadka da'da ah. Dadka qaba Alzheimers waxay maskaxdooda ku leeyihiin huuro iyo qallafsanaan. Kuwani waa dhismayaal aan caadi ahayn oo borotiinno kala duwan ah. Barootiinka Beta-amyloid ayaa isku urursada oo samaysta huuro inta u dhaxaysa unugyada maskaxdaada. Borotiinka Tau wuu dhismaa oo wuxuu sameeyaa isku-xidhka unugyada dareemayaasha maskaxdaada. Waxa kale oo luma xidhiidhka ka dhexeeya unugyada dareemayaasha maskaxda.
  • Lewy waallida jirka, kaas oo keena calaamadaha dhaqdhaqaaqa oo ay weheliso waallida. Jidhka Lewy waa kayd aan caadi ahayn oo borotiin ah oo maskaxda ku jira.
  • Xanuunada Frontotemporal, kuwaas oo isbeddel ku keena qaybaha maskaxda qaarkood:
    • Isbeddellada ku yimaadda lafaha hore waxay keenaan calaamado dabeecadeed
    • Isbeddellada ku dhaca xuubka ku-meel-gaadhka ah waxay u horseedaan luqadda iyo cilladaha shucuureed
  • Waallida xididdada dhiigga, taas oo ku lug leh isbeddel ku yimaada sahayda dhiigga maskaxda. Inta badan waxaa keena a garaaca or atherosclerosis (adkaynta halbowlayaasha) maskaxda.
  • Waallida isku dhafan, oo ah laba nooc ama ka badan oo waallida ah oo la isku daray. Tusaale ahaan, dadka qaarkood waxay qabaan cudurka Alzheimers iyo waallida xididdada dhiigga.

Xaalado kale waxay keeni karaan waallida ama calaamado u eg waallida, oo ay ku jiraan:

Yaa halis ugu jira waallida?

Qodobbada qaarkood ayaa kor u qaadi kara halista aad ku qaadi karto waallida, oo ay ku jiraan:

Waa maxay calaamadaha asaasaqa?

Calaamadaha waallida way kala duwanaan karaan, iyadoo ku xidhan qaybaha maskaxda ee ay saamayso. Inta badan, hilmaanku waa calaamadda ugu horreysa. Waallida sidoo kale waxay keentaa mashaakil leh awoodda fikirka, xallinta dhibaatada, iyo caqliga. Tusaale ahaan, dadka waallida qaba waxaa laga yaabaa:

  • Ku lun xaafad la yaqaan
  • Isticmaal erayo aan caadi ahayn si aad u tixraacdo shay la yaqaan
  • Iska ilow magaca xubin qoys ama saaxiib dhow
  • Xasuustii hore iska ilow
  • Waxay u baahan yihiin in laga caawiyo samaynta hawlihii ay iyagu qaban jireen

Dadka waallida qaba qaarkood ma xakameyn karaan shucuurtooda, waxaana laga yaabaa inay shakhsiyadooda isbeddesho. Waxaa laga yaabaa inay noqdaan kuwo aan caajis ahayn, taasoo la macno ah inaysan xiisaynaynin hawl maalmeedka ama dhacdooyinka caadiga ah. Waxaa laga yaabaa inay lumiyaan xannibaaddooda oo ay joojiyaan daryeelka dareenka dadka kale.

Noocyada qaarkood ee waallida ayaa sidoo kale keeni kara dhibaatooyin xagga dheelitirka iyo dhaqdhaqaaqa.

Heerarka waallida waxay u dhexeeyaan mid fudud ilaa mid daran. Marxaladda ugu fudud, waxay hadda billaabaysaa inay saamayso shaqada qofka. Marxaladda ugu daran, qofku wuxuu si buuxda ugu tiirsan yahay kuwa kale daryeelka.

Sidee lagu ogaadaa waallida?

Bixiyahaaga daryeelka caafimaadka ayaa laga yaabaa inuu isticmaalo qalab badan si uu u ogaado cudurka:

  • Taariikh caafimaad, oo ay ku jirto wax ku saabsan calaamadahaaga
  • Baaritaan jireed
  • Imtixaannada fikirkaaga, xusuustaada, iyo kartidaada luqadeed
  • Tijaabooyin kale, sida baaritaannada dhiigga, baaritaanka hidaha, iyo baarista maskaxda
  • A qiimaynta caafimaadka maskaxda si loo eego in a xanuunka maskaxda waxay ka qayb qaadanaysaa calaamadahaaga

Waa maxay daawaynta waallida?

Ma jirto daawo loo helo badi noocyada asaasaqa, oo ay ku jiraan cudurka Alzheimers iyo Lewy body dementia. Daawaynta ayaa laga yaabaa inay caawiso inay sii wado shaqada maskaxda muddo dheer, maaraynta calaamadaha dabeecadda, oo ay hoos u dhigto calaamadaha cudurka. Waxaa ka mid noqon kara:

  • Dawooyinka waxaa laga yaabaa inay si ku-meel-gaar ah u wanaajiso xusuusta iyo fikirka ama ay hoos u dhigto hoos u dhacooda. Kaliya waxay ka shaqeeyaan dadka qaarkood. Daawooyinka kale waxay daweyn karaan calaamadaha sida walaaca, niyad-jabka, dhibaatooyinka hurdada, iyo adkaanta murqaha. Qaar ka mid ah dawooyinkan ayaa dadka waallida qaba u keeni kara saameyn xooggan. Waa muhiim inaad kala hadasho bixiyaha xanaanada caafimaadkaaga daawooyinka kugu badbaadi doona.
  • Daaweynta shaqaynta si aad u hesho habab aad si fudud u samayn karto hawl maalmeedka
  • Daaweynta hadalka in laga caawiyo liqidda dhibaatooyinka iyo dhibka hadalka si qaylo ah oo cad
  • La-talinta caafimaadka maskaxda si loo caawiyo dadka waallida qaba iyo qoysaskooda inay bartaan sida loo maareeyo shucuurta iyo dhaqamada adag. Waxay kaloo ka caawin kartaa inay qorsheeyaan mustaqbalka.
  • Daawaynta muusiga ama farshaxanka si loo yareeyo welwelka iyo hagaajinta ladnaanta

Ma laga hortagi karaa waallida?

Cilmi-baarayaashu ma aysan helin hab la xaqiijiyay oo looga hortago waallida. Noolaanshaha a qaab nololeed caafimaad leh waxaa laga yaabaa inay saameyn ku yeeshaan qaar ka mid ah arrimahaaga halista ah ee waallida.

Machadka Qaranka ee Gabowga

Daawaynta iyo Daawaynta





xigasho community health.
https://www.chcrr.org/so/health-topic/dementia/

Comments

Post a Comment

Popular Posts